جورج ناتانيل كرزن ( مترجم : غلام على وحيد مازندرانى )
488
ايران وقضيهء ايران ( فارسي )
و الوارهائى كه در دامنههاى كوهسار بدست مىآيد براى كشتىسازى خيلى مناسب و مفيد است و جان التن آن كشتىساز هنرمند انگليسى نادر شاه از آنها به اين منظور استفاده كرد . اين پادشاه به او مأموريت داده بود كه كشتىهائى براى كشتىرانى در درياى خزر بسازد و فرمان نيز صادر شده بود كه چوبهاى مازندران را براى ساختن كشتى از سراسر ايران حمل و تا خليج فارس براى انجام اين منظور ببرند . چوب شمشاد به مقدار زياد از ولايات بحر خزر به روسيه و انگلستان صادر مىشده است ، ولى در زمينهء جنگلبانى علم و دانشى به كار نميبرند و الوارهائى كه ممكن است منبع كلى درآمد شود يا مورد بىاعتنائى كامل واقع و يا از روى بدنهادى نابود مىشود « 1 » . دريا نيز در زمينهء ثروتخيزى هيچ دستكمى از خشكى و خاك ندارد و در دهانهء اغلب رودخانهها بخصوص سفيدرود و در آبهاى كمعمق دريا از هر قبيل ماهى مانند استورژن ، ماهى آزاد ، ماهى سفيد و قزلآلا يافته مىشود . در دهانهء سفيدرود گاهى روزانه در وسط فصل چهار هزار ماهى صيد شده است و در جاهاى كمعمق دريا در انزلى نيز 000 ، 300 ماهى در يك روز صيد كردهاند . هنگام مسافرت من صيد كردن تمام ماهى سواحل جنوبى درياى خزر را يك نفر روسى سالانه به 000 ، 65 تومان اجاره كرده بود و از راه صدور ماهى خشك و بخصوص خاويار به روسيه ميگويند منافع سرشارى حاصل ميكرد . عايدات - درآمد اين دو ولايت با ترقى و يا انحطاط وضع مادى آنجا زياد و كم شده است . فريزر در سال 1832 عايدات گيلان را از بابت گمرك و ماليات اراضى بين 000 ، 200 و 000 ، 310 تومان نوشته بود . ده سال بعد از آن مونتايث آن را در حدود 000 ، 300 تومان برآورد كرد و حال آنكه باز يازده سال بعد بنابر قول هلمس مجددا به رقم اول رسيد .
--> ( 1 ) - در سال 1886 امتياز چوببرى را در گيلان يك نفر روسى به مدت دو سال با پرداخت 50000 تومان بدست آورد . در سال 1890 آن مبلغ به 17000 تومان تقليل يافت .